Sözlük
Bu kitapta kullanılan terimler ve kısaltmalar, İngilizce karşılıklarının alfabetik sırasıyla verilmiştir. Her madde kısa ve sade bir tanım sunar ve terimin açıklandığı ve kullanıldığı ana konuya işaret eder. Bu sözlükle bir ana konu arasında fark olduğunda yetki ana konudadır.
A
- Uyarı kalitesi (Alert quality): uyarıların ne sıklıkla eyleme dönüştürülebilir, zamanında ve birini uyandırmaya değer olduğu; gürültülü ya da yinelenen olmalarının karşıtı (bkz. Konu 5.5 “İzleme ve uyarı kalitesi metrikleri”).
- Otomasyon yanlılığı (Automation bias): makine çıktısını yeterince sorgulamadan kabul etme eğilimi (bkz. Konu 10.1 “Hizmet yönetimi ölçümünde yapay zekâ”).
- Kullanılabilirlik (Availability): bir hizmetin, zamanın ya da isteklerin ne kadarında kullanıcılarının ihtiyaç duyduğunu yaptığı (bkz. Konu 5.3 “Kullanılabilirlik metrikleri”).
B
- Birikim listesi (Backlog): yapılmayı bekleyen işin sıralı listesi; yaşı ve sağlığı ölçülebilir (bkz. Konu 2.6 “Birikim listesi ve iyileştirme metrikleri”).
- Başlangıç değeri (Baseline): bir değişiklikten önce durumun nasıl olduğuna dair kayıtlı bir görünüm; sonraki karşılaştırmalar için kullanılır (bkz. Konu 10.1 “Hizmet yönetimi ölçümünde yapay zekâ”).
- Suçlamasız inceleme (Blameless review): bir olayı, bireylere kusur atfetmeden sistemlere ve kararlara bakarak ele alan inceleme (bkz. Konu 4.2 “Olay sonrası inceleme ve öğrenme metrikleri”).
C
- Değişiklik yetkilendirme (Change enablement): değişiklikleri, riske orantılı onayla güvenli ve hızlı yapma ITIL uygulaması (bkz. Konu 4.3 “Değişiklik yetkilendirme metrikleri”).
- Değişiklik başarısızlık oranı (Change failure rate): hizmette bozulmaya yol açan ya da düzeltme gerektiren değişikliklerin payı (bkz. Konu 4.4 “Değişiklik başarısızlığı ve yeniden iş”).
- Tüzük (metrikler) (Charter, metrics): ölçümlerin ne için kullanıldığını ve asla ne için kullanılmadığını belirten, liderlerce imzalanan kısa yazılı bir bildirim (bkz. Konu 11.3 “Korku yaratmadan metrikleri devreye almak”).
- CMDB: yapılandırma yönetim veritabanı; yapılandırma kalemlerinin ve aralarındaki ilişkilerin saklandığı yer (bkz. Konu 7.4 “Yapılandırma ve CMDB kalitesi metrikleri”).
- Sürekli iyileştirme (Continual improvement): hizmetlerin ve çalışma biçimlerinin süregelen, küçük ve kanıta dayalı iyileştirilmesi (bkz. Konu 9.5 “Sürekli iyileştirme metrikleri”).
- Sürekli teslimat (Continuous delivery): yazılımı ve hizmetleri her zaman yayına hazır durumda tutma ve değeri küçük, sık, düşük riskli adımlarla sunma uygulaması (bkz. Konu 2.8 “DORA metrikleri”).
- Çevrim süresi (Cycle time): işin başlamasından bitmesine kadar geçen süre (bkz. Konu 2.2 “Teslim süresi, çevrim süresi ve akış verimliliği”).
D
- Pano (Dashboard): adı konmuş bir hedef kitle için, eğilim ve bağlamla birlikte sunulan küçük bir ölçüm kümesinin gösterimi (bkz. Konu 11.1 “Hizmet metrikleri panosu tasarlamak”).
- Saptırma (Deflection): kişinin self servisle bir yanıt bulması ya da bir görevi tamamlaması sayesinde önlenen temas; doğrulanmış çözüm ve geri dönen temaslarla birlikte okunmalıdır (bkz. Konu 3.7 “Self servis ve otomasyon metrikleri”).
- Dağıtım sıklığı (Deployment frequency): bir takımın değişiklikleri ne sıklıkla üretime aldığı (bkz. Konu 2.8 “DORA metrikleri”).
- DORA metrikleri (DORA metrics): DevOps Research and Assessment programının yaygınlaştırdığı dört teslimat performansı ölçüsü: dağıtım sıklığı, değişiklikler için teslim süresi, değişiklik başarısızlık oranı ve hizmeti geri getirme süresi (bkz. Konu 2.8 “DORA metrikleri”).
- Sapma (Drift): bir modelin ya da sistemin verisinin veya davranışının test edilen durumdan zamanla uzaklaşması (bkz. Konu 10.5 “Yapay zekâ yönetişimi ve risk metrikleri”).
E
- Hata bütçesi (Error budget): bir hizmetin, bir dönem boyunca hedefi içinde harcayabileceği güvenilmezlik miktarı (bkz. Konu 5.2 “SLI, SLO ve hata bütçeleri”).
- Deneyim düzeyi anlaşması (Experience level agreement, XLA): kullanıcıların ihtiyaç duyduğu sonuçlar ve deneyim etrafında çerçevelenen, SLA'ları tamamlayan anlaşma (bkz. Konu 6.2 “Deneyim düzeyi anlaşmaları”).
F
- Akış verimliliği (Flow efficiency): geçen sürenin, işin beklemek yerine aktif olarak üzerinde çalışılan kısmının payı (bkz. Konu 2.2 “Teslim süresi, çevrim süresi ve akış verimliliği”).
- FinOps: bulut ve teknoloji harcamalarını mühendislik, finans ve iş birimi arasında paylaşılan hesap verebilirlikle yönetme uygulaması (bkz. Konu 7.6 “FinOps ve bulut maliyeti metrikleri”).
- İlk temasta çözüm (First contact resolution): ilk temasta çözülen temasların payı; geri dönen temaslarla birlikte okunur (bkz. Konu 3.1 “Hizmet masası metrikleri”).
G
- Manipülasyon yolu (Gaming vector): bir metriğin, altta yatan sonuç iyileşmeden daha iyi görünmesini sağlamanın bir yolu (bkz. Konu 1.2 “Goodhart yasası ve metriklerin psikolojisi”).
- Goodhart yasası (Goodhart's law): bir ölçü hedef haline geldiğinde iyi bir ölçü olmaktan çıkar (bkz. Konu 1.2 “Goodhart yasası ve metriklerin psikolojisi”).
- Koruma metriği (Guardrail metric): birincisindeki bozulmayı saptamak için onunla eşleştirilen bir ölçü ya da aynı amaca hizmet eden bir uygulama (bkz. Konu 1.3 “Çıktıdan çok sonuç: neyi ölçeceğimizi seçmek”).
I
- Olay (Incident): bir hizmette planlanmamış bir kesinti ya da kalitesinde bir düşüş (bkz. Konu 3.2 “Olay hacmi ve önceliği”).
- ITIL: BT hizmet yönetimi için bir rehberlik bütünü; dördüncü sürümü işi bir hizmet değer sistemi olarak çerçeveler (bkz. Konu 1.1 “Çevik ITIL neden ölçülür”).
K
- Bilinen hata (Known error): belgelenmiş bir kök nedeni ya da geçici çözümü olan, giderilene kadar izlenen sorun (bkz. Konu 4.6 “Teknik borç ve bilinen hatalar”).
- Bilgi yönetimi (Knowledge management): insanların bildiklerini yakalama, paylaşma ve iyileştirme uygulaması; kullanım ve yararlılıkla ölçülür (bkz. Konu 3.6 “Bilgi yönetimi metrikleri”).
L
- Teslim süresi (Lead time): bir talepten ya da taahhütten teslimine kadar geçen süre (bkz. Konu 2.2 “Teslim süresi, çevrim süresi ve akış verimliliği”).
- Little yasası (Little's law): kararlı bir sistemde ortalama sürenin, ortalama devam eden işin ortalama çıktıya bölümüne eşit olduğunu söyleyen ilişki (bkz. Konu 2.3 “Devam eden iş ve kuyruklar”).
M
- Büyük olay (Major incident): koordineli bir yanıt gerektiren, önemli etkiye sahip olay (bkz. Konu 3.4 “Büyük olay metrikleri”).
- Olgunluk modeli (Maturity model): bir uygulamanın geliştiği aşamaların bir tanımı; bir konuşma aracı olarak kullanılır, asla bir derecelendirme olarak değil (bkz. Konu 11.4 “Metrik programları için olgunluk modeli”).
- Ortalama geri getirme süresi (Mean time to restore): bir olaydan sonra hizmeti geri getirmenin ortalama süresi; ortalamalar uzun vakaları gizlediği için genellikle yüzdelik dilimlerle birlikte okunur (bkz. Konu 3.3 “Olaya yanıt ve çözüm süresi”).
- Metrik kartı (Metric card): bir ölçünün tanımının, formülünün, kaynağının, sahibinin, sınırlarının, manipülasyon yolunun ve koruma önleminin kısa kaydı (bkz. Konu 12.4 “Şablonlar”).
N
- Net Tavsiye Skoru (Net Promoter Score): tavsiye etme isteğine dair anket temelli bir ölçü; diğer deneyim ölçüleriyle birlikte okunmalıdır (bkz. Konu 6.1 “Müşteri memnuniyeti metrikleri”).
O
- OKR: hedefler ve anahtar sonuçlar; amaçları ölçülebilir sonuçlara bağlayan bir çerçeve (bkz. Konu 1.7 “Ölçüm çerçeveleri”).
- OLA: operasyonel düzey anlaşması; bir hizmet düzeyini destekleyen, takımlar arası iç anlaşma (bkz. Konu 5.1 “SLA, OLA ve XLA metrikleri”).
- Sonuç (Outcome): üretilen çıktının karşıtı olarak, insanların ya da kurumun durumunda önem taşıyan bir değişiklik (bkz. Konu 1.3 “Çıktıdan çok sonuç: neyi ölçeceğimizi seçmek”).
P
- Yüzdelik dilim (Percentile): gözlemlerin belirli bir payının altında kaldığı değer; örneğin bir süre ölçüsünün 85. yüzdelik dilimi (bkz. Konu 1.6 “Hizmet metrikleri için istatistik okuryazarlığı”).
- Olay sonrası inceleme (Postmortem): öğrenme amacıyla bir olayın yazılı incelemesi (bkz. Konu 4.2 “Olay sonrası inceleme ve öğrenme metrikleri”).
- Sorun (Problem): bir ya da daha fazla olayın altında yatan neden (bkz. Konu 4.1 “Sorun yönetimi metrikleri”).
- İstem enjeksiyonu (Prompt injection): girdiye gizlenmiş talimatların bir dil modelini manipüle ettiği saldırı (bkz. Konu 10.5 “Yapay zekâ yönetişimi ve risk metrikleri”).
- Psikolojik güvenlik (Psychological safety): bir takımda hatalar ve sorunlar hakkında konuşmanın güvenli olduğuna dair ortak inanç (bkz. Konu 11.3 “Korku yaratmadan metrikleri devreye almak”).
R
- Yayın ve dağıtım (Release and deployment): yeni ya da değişmiş hizmetleri kullanıma sunma ve değişiklikleri üretime taşıma uygulamaları (bkz. Konu 4.5 “Yayın ve dağıtım metrikleri”).
- Yatırım getirisi (Return on investment): bir yatırımın net faydasının maliyetine oranı; varsayımlarıyla birlikte belirtilir (bkz. Konu 7.7 “Yatırım getirisi ve iş gerekçesi”).
- Risk kaydı (Risk register): belirlenmiş risklerin sahipleri, derecelendirmeleri ve eylemleriyle birlikte tutulduğu kayıt (bkz. Konu 8.2 “Risk ve kontrol metrikleri”).
- Çalışma grafiği (Run chart): bir ölçünün zaman içindeki, medyan çizgisi olan grafiği (bkz. Konu 1.6 “Hizmet metrikleri için istatistik okuryazarlığı”).
S
- Self servis (Self-service): kullanıcıların bir kişiyle iletişime geçmeden yanıt bulabilmesi ya da talepleri tamamlayabilmesi (bkz. Konu 3.7 “Self servis ve otomasyon metrikleri”).
- Hizmet düzeyi anlaşması (Service level agreement, SLA): bir sağlayıcı ile bir müşteri arasında hizmet düzeyine dair anlaşma (bkz. Konu 5.1 “SLA, OLA ve XLA metrikleri”).
- Hizmet düzeyi göstergesi (Service level indicator, SLI): hizmet kalitesinin başarılı isteklerin payı gibi ölçülen bir yönü (bkz. Konu 5.2 “SLI, SLO ve hata bütçeleri”).
- Hizmet düzeyi hedefi (Service level objective, SLO): bir dönem boyunca bir SLI için belirlenen hedef (bkz. Konu 5.2 “SLI, SLO ve hata bütçeleri”).
- Hizmet talebi (Service request): bir kullanıcının, erişim ya da bilgi gibi bir şeyin sağlanması için yaptığı resmî talep (bkz. Konu 3.5 “Hizmet talebi karşılama metrikleri”).
- Gölge BT (Shadow IT): sorumlu işlevin bilgisi ya da onayı olmadan kullanılan teknoloji; personelin benimsediği yapay zekâ araçları dahil (bkz. Konu 10.5 “Yapay zekâ yönetişimi ve risk metrikleri”).
- Sürdürülebilir tempo (Sustainable pace): insanların sağlıklarına ya da işin kalitesine zarar vermeden süresiz olarak sürdürebileceği çalışma hızı (bkz. Konu 9.2 “Memnuniyet ve iyi oluş metrikleri”).
T
- Teknik borç (Technical debt): gelecekteki işi yavaşlatan kestirmelerin ve ertelenmiş bakımın birikmiş maliyeti (bkz. Konu 4.6 “Teknik borç ve bilinen hatalar”).
- Çıktı hızı (Throughput): bir dönemde tamamlanan iş öğesi sayısı (bkz. Konu 2.1 “Akış ölçümleri”).
- Angarya (Toil): hizmetle birlikte büyüyen, kalıcı değeri olmayan; tekrarlayan, elle yapılan, otomatikleştirilebilir operasyonel iş (bkz. Konu 5.7 “Angarya ve nöbet metrikleri”).
- Toplam sahip olma maliyeti (Total cost of ownership): bir şeyi edinmenin, işletmenin ve bırakmanın ömrü boyunca tam maliyeti (bkz. Konu 11.2 “Araç manzarası”).
U
- Birim ekonomisi (Unit economics): bir hizmetin, etkin kullanıcı ya da işlem başına olduğu gibi, kullanım birimi başına maliyeti ve değeri (bkz. Konu 7.5 “Hizmet maliyeti ve birim ekonomisi”).
- Plansız iş (Unplanned work): olayları gidermek gibi, planlanmadan gelen ve planlı işle yarışan iş (bkz. Konu 2.9 “Operasyonel iş ve plansız iş”).
V
- Değer akışı (Value stream): bir talepten sunulan değere kadar, beklemeler dahil adımlar dizisi (bkz. Konu 2.4 “Değer akışı metrikleri”).
- Doğrulanmış çözüm (Verified resolution): kullanıcı tarafından ya da sorunun geri dönmediğine dair kanıtla doğrulanmış çözüm (bkz. Konu 10.3 “Yapay zekâ ajanı ve sohbet botu metrikleri”).
W
- Devam eden iş (Work in process, WIP): başlanmış ve henüz bitirilmemiş iş miktarı (bkz. Konu 2.3 “Devam eden iş ve kuyruklar”).